Genellikle muayene esnasında yapılan ilk testtir. Hasta diz dirsek pozisyona getirilerek, yan yatırılarak veya ayakta öne eğilmiş pozisyonda yapılabilir. Hekim, makata vazelin ile kayganlaştırdığı işaret parmağını sokarak, makatın yanında olan prostat dokusunu hisseder. Bu muayene, hekime bezin büyüklüğü ve durumu hakkında genel bir fikir verir. Yaşa bağlı prostat büyümesinde prostat nispeten elastik kıvamdadır ve hacminin arttığı saptanabilir. Prostatta sertlik hissediliyorsa kanserden şüphelenilmelidir.

İdrarla ilgili belirtilerin nedeninin kanser olma olasılığını ortadan kaldırmak için, PSA kan testi yapılır. Prostat hücrelerinin oluşturduğu bir protein olan PSA, prostat kanseri olan erkeklerin kanında genellikle yüksek seviyelerde bulunur. Bununla birlikte PSA yüksekliği yaşa bağlı prostat büyümesinde ve prostat iltihabında da gözlemlenebilir.

Yaşa özgü PSA değerleri (örneğin 50 yaşından küçük olanlarda 2 ng/ml den az olmalı, 50-60 yaş aralığında 2,5 ng/ml den az olmalı) yüksek olduğunda ve parmakla rektal muayenede sertlik bulunduğunda prostat kanseri kesin olarak dışlanmalıdır.

Her PSA yüksekliği kanser varlığı anlamına gelmeyeceği gibi, PSA’ nın normal olması halinde bile kanser var olabileceği diğer bir gerçektir.

İdrar analizinde iltihap hücreleri veya kan hücreleri tespit edilirse bu duruma sebep olabilecek başka hastalıkların dışlanması gerekmektedir (İdrar yolları iltihapları, İdrar yolu taşları, idrar kesesi tümörleri gibi).

Prostat hastalıklarında hastadan idrarın ne kadar hızlı aktığını ölçen bilgisayarlı ölçüm sistemine sahip özel bir kaba idrarını yapmasını istenebilir. Hastanın bir saniyedeki idrar akış hızı ve idrarını ne kadar sürede yaptığı ölçülür. Normal idrar yapma süresi ise 30 saniye yani yarım dakikadır. Bu testin sağlıklı olması için yapılan idrar miktarı en az 150 ml olmalıdır.

Ses dalgaları kullanılarak karın yüzeyinden veya makattan prostatın büyüklüğü, iç yapısı ve idrar yollarında meydana gelen değişikliler değerlendirilir. Makattan yapılan ultrason genellikle prostat kanseri şüphesinde istenen bir tetkiktir ve aynı zamanda prostat biyopsisi yapılmasına da olanak verir.

IPSS denilen bir sorgulama sistemiyle hastaların yakınmaları puanlanır. Tıbbi veya cerrahi tedavi sonrası hastaların takiplerinde tedavinin etkinliği anlamada yardımcıdır.

İşeme sonrası idrar kesesinde kalan idrar miktarının saptanmasıdır. 150 ml’nin üzerindeki PMR değerlerinde hastaya sonda takılması gerekebilir.

İşeme ile ilgili yakınmaların prostat büyümesinden kaynaklandığı yönünde şüphe olduğunda (özellikle genç veya çok yaşlı hastalar; prostat hacminin büyük olmadığı hastalar) idrar yolundan konulan bir kateterle idrar kesesi basınçları, idrar yolundaki akış hızı ve basınçları ürodinami cihazıyla ölçülür. Böylece hastanın yakınmalarının idrar kesesinin kasılma bozukluklarından kaynaklanıp kaynaklanmadığı anlaşılır.

Prostatın idrar yollarını ne ölçüde tıkadığını anlamak ve prostat büyümesi dışında idrar yollarında mevcut diğer bir hastalığı saptamak amacıyla lokal anestezi ile idrar yolundan sistoskop denilen küçük demir bir boruya benzeyen aletle girilerek yapılan bir incelemedir.

Prostat kanseri, erkeklerde en sık tanı konan ve akciğer kanserinden sonra kanser ölümlerinden en çok sorumlu tutulan kanserdir.Aynı zamanda, gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde orta yaşı geçmiş erkeklerde en sık tanı konan kanserdir.

Geçmişte, erken teşhis testleri yaygın değilken bir çok erkek ilerlemiş kanser ile tanı konmakta ve teşhisten bir kaç sene sonra ölmekteydiler. 1975 yılında 5 sene yaşam süresi %67 idi. Bugün çoğu erkek erken teşhisle tanı konulmaktadır. Bu gün yine ister tedavi edilsin ya da edilmesin lokalize prostat kanseri ile tanı konmuş olan erkeklerin çoğunun 5-10 yıl yaşama şansları kansersiz erkeklere yakın orandadır.

Prostat kanserli hastaların yaşamlarını sürdürmeleri bazı faktörlere bağlıdır.

Bunlardan en önemlisi erken teşhistir. Prostat büyümesi idrar yapmaya ait şikayetlere sebep olarak hastanın üroloğa gitmesine neden olur. Takiben genel fizik inceleme yapılacaktır. Prostat bulundugu bölge itibarıyla bakarak görülebilen bir organ olmadıgından ve hemen rektumun önünde yer aldıgından, prostat ancak parmakla rektal muayenede hissedebilecektir. Bu muayene ile prostatın genel büyüklügü, herhangi bir bölgesinde düzensizlik ve/veya sertlik olup olmadıgı hakkında bilgi sahibi olunacaktır. (PSA) Prostate-Specific Antigen testi için kan örneği alınır. Bu test prostatik hastalıkların erken tanısına olanak tanır. Bu bulgular sonucunda eğer prostat kanseri şüphesi hala var ise, prostat dokusunun ultrasonografi esliginde yapılacak biyopsi ile incelenmesi bir sonraki basamak olarak önerilecektir. Biyopsi islemi, mikroskop altında kanser varlıgının arastırılması amacıyla prostattan doku parçacıklarının alınmasıdır.

Maalesef birçok hastada prostat kanseri genellikle hastalık ileri bir dönemde yakalanmaktadır. Zira erken dönem prostat kanseri hiçbir belirti vermeyebilmekte ve ancak tanısı rutin kontroller sırasında yapılan tetkiklerle konulabilmektedir. Ancak, insanların birçogu herhangi bir yakınması olmadıgı için kontrol amacıyla doktora basvurmamaktadır.

Prostat, buna bağlı hastalıklar ve özellikle de prostat kanseri ile ilgili farkındalık yaratmak, prostat hastalıklarında tedavinin mümkün olduğu, erken teşhis ve tedavinin önemli olduğunun anlatılması, prostata bağlı hastalıklar, özellikle prostat kanseri hakkında öncelikle erkekler arasında olmak üzere toplum bilinci oluşturulması amacıyla çeşitli dernek ve kuruluşlar aracılığıyla düzenli olarak çeşitli basın toplantıları düzenlenmektedir.

Ayrıca erkekleri etkileyen bu ölümcül kanser hakkında, tüm dünyada insanları bilinçlendirmek amacıyla 15 Eylül “Dünya Prostat Günü” ilan edilmiştir.

Amerikan Üroloji Derneği bünyesindeki Amerikan Kanser Topluluğu, ailesinde prostat kanseri öyküsü olan erkeklerde 45 yasından, diger erkeklerde de 50 yasından itibaren yılda bir defa parmakla rektal muayene ve serum PSA düzeyinin kontrolünü önermektedir.

Gelişmekte olan ülkelerde 65 yaş üstü nüfus 2010 yılında 327milyon iken 2020’de 476 milyona, 2050’de ise 1.175 milyona çıkması öngörülmektedir. Bu yaşlanan nüfusun en önemli hastalıklarından birinin de prostat büyümesi olacağı açıktır. Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre 50-60 yaş aralığında %40’larda olan iyi huylu prostat irileşmesi 60’lı yaşlarla beraber %70’lerin üzerine çıkmaktadır. 50’li yaşlarda %10 oranında görülen prostat kanseri ise 60’lı yaşlarla beraber artmakta ve %40’lara kadar çıkmaktadır.

İyi huylu prostat irileşmesi progresif yani ilerleyici bir durumdur.

Yapılan çalışmalar göstermiştir ki bu hastalarda eğer tedavi almazlarsa 5 yılda %17 oranında şikayetlerinde kötüleşme olacaktır. İyi huylu prostat irileşmesinin ilaçla tedavisinde bugün için tüm dünyada yaygın olarak kullanılan 2 ilaç grubu vardır. Birinci grup özellikle prostat içerisindeki düz kas yapılarını gevşeten ve dolayısıyla idrar yapılmasını kolaylaştırabilen “alfa-blokör” olarak adlandırılan gruptur. İkinci grup ise büyümüş prostatta bir miktar küçülmeye neden olarak şikayetlerde azalmaya yol açabilen “5-alfa redüktaz inhibitörleri” olarak adlandırılan gruptur. Bu ay içerisinde yayınlanan bir çalışmada ikinci grupta olan ilaçlardan “Dutasterid” ‘i dört yıl boyunca düzenli kullanan 50 yaş üstü erkeklerde prostat kanseri görülme riskinin kullanmayanlara göre bir miktar daha düşük olduğu (%25’e karşılık %19) bildirilmiştir. Bu etkinin prostat kanserinden korunmak anlamına gelip gelmediğini söylemek için henüz erken olmakla birlikte, risk grubundaki erkeklerde daha geniş çalışmalarla birlikte, ileride daha çok bilimsel gündemde olacağı düşünülmektedir.

Prostat büyümesinin nedeni kesin olarak bilinmemektedir. Prostat büyümesinin en iyi bilinen nedeni yaşlanmadır. Prostat büyümesi, prostat dokusunun yaşlanmaya doğal tepkisi olarak tanımlanmaktadır. Yaşlanmayla birlikte, erkeklerde testosteron düzeylerinde görülen değişikliğin prostatta büyümeye neden olduğu düşünülmektedir.

70 yaşından büyük erkelerin en az %70’inde prostat büyümesi saptanır ve bunların %40’ından fazlasında idrar yakınmaları izlenir. 50 yaş üzerindeki erkeklerin %50’sinde, 60 yaş üzeri erkeklerin %65’inde ve 80 yaş üzeri erkeklerin %90’ında prostat büyümesi görülmektedir.

Prostatın merkezinde, üretra denilen ve mesaneden idrarı boşalmaya yarayan kanal yer alır.

Yaşlanmayla birlikte prostatın üretra etrafındaki bölümünde hiperplazi yani büyüme olur; prostat bezi üretra ve mesaneye doğru büyür. Üretraya ve mesaneye doğru gelişen büyüme, prostatın içinden geçen kanalı daraltarak ve özellikle mesanenin boynunda yarattığı tıkanmayla idrar akışını zorlaştırır, hatta bazen tamamen durmasına neden olabilir. Bu nedenle prostat büyümesinin en önemli belirtilerinden birisi idrar yapmakta güçlüktür. İdrarın tam olarak boşaltılamaması; mesanede artık idrar kalmasına yol açarak mesane dokusunda anormalliklere, mesane iltihabına, taş oluşumuna ve böbreklerde harabiyete neden olabilir.

Prostat büyümesi, genellikle yavaş gelişir ve uzun süre önemli bir sorun yaratmayabilir. İdrar yolunun tıkanmasına bağlı olarak alt üriner sisteme ait belirtiler ortaya çıkabilir.

Hastaların yakınmaları, idrarın depolanması ve boşaltılmasına ait belirtiler olmak üzere iki grupta toplanır.

Depolama belirtileri; sık idrara çıkma, gece idrar yapma, idrar kaçırma, ani sıkışma hissi olarak tanımlanabilir. Boşaltım belirtileri ise; idrara başlama gecikme, aralıklı (kesik kesik) idrar yapma, zorlanarak idrar yapma, idrar yaparken yanma, artık idrar hissi ve idrar yolunda tam tıkanıklık olarak bilinir. Ayrıca bu hastalarda; kanlı idrar yapma, mesanede bekleyen artık idrara bağlı idrar yolu enfeksiyonu ve mesane taşı gelişimi, böbreklerin etkilenmesine bağlı böbrek yetmezliği ve zorlu idrar yapmaya bağlı olarak kasık fıtığı da gelişebilir.

Prostat büyümesine bağlı olarak idrar yolunun tamamen tıkanması; ağrılı, ciddi huzursuzluk veren bir durum olup acil müdahaleyi gerektirir. Bu tablo idrarın uzun süre tutulması, alkol tüketimi, uzun süre hareketsiz kalma, soğuk hava, alerji ve grip ilacı kullanımı sonrası ortaya çıkabilir. Prostat büyümesinin hastaların cinsel hayatını olumsuz yönde etkileyebildiği bilinmektedir.

Yapılan önemli çalışmalarda, prostat büyümesi olan hastalarda hem ereksiyon (sertleşme) hem de ejakülasyon (boşalma) sorunlarının olabileceği ortaya konmuştur.

Hastadan alınan iyi bir öykü ve fizik muayene tanıda oldukça önemlidir. Prostatı büyümüş hastaların idrar yakınmalarının şiddetinin belirlenmesinde IPSS adı verilen ve hastalar tarafından doldurulan sorgulama ölçeklerinden yararlanılabilir. Bir sonraki aşama ise, hastanın prostatının parmakla makattan muayeneyle değerlendirilmesidir. Bu yöntemle prostat hissedilerek; prostatın yeri, büyüklüğü, şekli, kıvamı, simetrisi ve nodül (kitle) varlığı hakkında bilgi edinilir. Böbrek fonksiyonlarını değerlendirmek için kan ve idrar tahlili yapılır. Kandan prostat spesifik antijen (PSA) düzeylerine bakılır.

İşemenin değerlendirilmesinde en önemli testlerden biri idrar akım hızı ölçümüdür. Bu testte temel olarak idrar akım hızı ve akımın zamana göre değişimi ölçülür. Bu testin sonunda boşaltılamayıp mesanede kalan idrar miktarı da ultrasonla ölçülerek hastalığın şiddeti hakkında bilgi edinilir.

BPH kanser değildir, prostat dokusunun iyi huylu büyümesidir.

Prostat kanseri ve BPH farklı hastalıklardır ve tedavileri çok faklıdır. Bu yüzden, bu iki durumun mutlaka ayırt edilmesi gerekir. Erkeklerde 5 yaşından sonra başlatılan kanda PSA tayine ve parmakla makattan muayene bu iki hastalığın ayrımında çok önemlidir. Prostatın büyümesine bağlı olarak da düzeyi artan PSA, prostat kanserinden kuşkulanılan ve bu nedenle biyopsi yapılması gereken hastaların belirlenmesinde yol göstericidir.

Ayrıca; makattan muayenede şüpheli bir nodülün (kitle) saptanması da prostat biyopsisinin yapılmasını gerektirir.

Prostat büyümesi tedavi edilmezse; tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonlarına, mesane taşlarına, mesanede artık idrar kalmasına ve üretra tam tıkanırsa idrarın hiç boşaltılamamasına (tıkanma) neden olabilir. Bu sorunlar uzun süre devam ederse, böbrek yetersizliğine yol açabilir.

Prostat büyümesi zaman zaman idrarın kanlı gelmesine yol açabilir.

Prostat büyümesinin hastaların cinsel hayatını olumsuz yönde etkilediği bilinmektedir. Yapılan önemli çalışmalarda, prostat büyümesi olan hastalarda hem ereksiyon (sertleşme) hem de ejakülasyon (boşaltma) sorunlarının olabileceği ortaya konmuştur.

Prostat büyümesine bağlı idrar yakınması olanların %41-71’inde serleşme sorunu, %38-70’inde boşalma bozukluğu ve %17-23’ünde ağrılı boşalma bulunabilmektedir. Yaştan bağımsız olarak, prostat büyümesi olan erkeklerde sertleşme sorunu olma riski olmayanlara göre 3 kata kadar çıkabilmektedir. Bu sorunların eşlik ettiği her 5 hastadan 4’ü bu durumdan rahatsızlığını ifade etmekte ve düzeltilmesini talep etmektedir.

Prostat büyümesinde yaşam tarzı değişiklikleriyle takip, ilaç tedavisi ya da cerrahi tedavi uygulanabilir. Hastaların bazılarında korucuyu önlemlerle belirti ve bulgular azaltılabilir.

Hastaya, kısa sürede fazla miktarda sıvı almaması, fazla miktarda çay, kahve tüketmemesi önerilir. Alkol idrar söktürücü etkisi nedeniyle mesaneye ulaşan idrar miktarında artışa neden olacağından, alkol tüketiminin sınırlandırılması gerekebilir.

Prostat çevresindeki kasların kasılmasını engellemek ve mesane boynunu gevşetmek için alfa bloker ilaçlar (alfuzosin, doksazosin, tamsulosin, terazosin) kullanılabilir. Bu ilaçlar prostat büyümesinde en sık kullanılan ilaçlardır ve hastaların önemli bir bölümünde şikayetlerin düzeltilmesine yardımcı olurlar. Bu ilaçları kullanan hastaların bazılarında tansiyon düşüklüğü ve baş dönmesi gibi, özellikle tedavinin başlangıç döneminde ortaya çıkabilen yan etkiler görülebilir. Bu ilaçların etkileri genellikle 2-3 günde başlar ve hasta yarar gördüğü sürece tedaviye devam edilir.

Tedavi verilen hastalar 1 ay sonra tedaviye yanıt ve yan etkilerin değerlendirilmesi amacıyla kontrol edilirler. Alfa bloker kullanan hastalarda, kullanılan ilaç tipine bağlı olarak değişen oranlarda meni boşaltılmasında sorunlar ortaya çıkabilir. Bu durum hekim tarafından sorgulanmalıdır. Eğer doktorunuz sormuyorsa sizin bu bulguyu ifade etmenizde sakınca yoktur. Verilen tedaviye yeterli etkinlik sağlanamayan ya da tedaviye bağlı yan etkilerin gözlendiği hastalarda ilaç değişikliği düşünülebilir. 

Prostat büyüklüğü 40 gramın üzerinde olan hastalarda, doğrudan prostat bezini küçülten ilaçlar (dutasterid, finasterid) tek başlarına ya da alfa bloker ilaçlarla birlikte kullanılabilir. Bu ilaçların etkileri alfa bloker ilaçların etkilerine göre daha uzun sürede (2-6 ay) ortaya çıkar. Bu ilaçlar 6 ay kadar kullanıldığında prostatta %25 gibi bir küçülme sağlamakta, bu miktar genellikle idrar akımının rahatlamasını sağlamaktadır.

Bu ilaçlar kandaki PSA değerlerini de düşürebilecekleri için prostat kanseri taraması amacıyla yapılan PSA ölçümlerinde bu ilacın kullanılıp- kullanılmadığı dikkate alınmalıdır.

Prostat büyümesinin tedavisinde kullanılan ve yukarıda sözü edilen iki grup ilaçtan alfa blokerlerin (alfuzosin, doksazosin, tamsulosin, terazosin), genel anlamda cinsel fonksiyonları olumsuz etkilemediği, hatta bazı çalışmalarda cinsel fonksiyonlardaki iyileşmeye katkıda bulunduğu ileri sürülmektedir.

Ancak bu ilaçların bazılarında %10’a kadar ulaşan oranlarda boşalma sorunu ortaya çıkabilmektedir. Prostatı küçülten ilaçları (dutasterid, finasterid) kullanan hastalarda %0,8-%15,8 oranında sertleşme sorunu gelişebileceği önceki çalışmalarda bildirilmiş ise de, son zamanlardaki bulgular bu ilaçların sertleşme üzerine olumsuz etkisinin minimal düzeyde olduğunu ortaya koymaktadır.

İlaç tedavisine yanıt vermeyen veya ilaç tedavisine başlangıçta yanıt veren ancak zamanla ilacın yetersiz hale geldiği hastalar ameliyatla tedavi için adaydırlar. Ayrıca prostat büyümesine bağlı olarak; mesanesinde taşı olan, idrar yolundan tekrarlayan kanamaları olan, sık idrar yolu iltihabı geçiren ve idrarını hiç boşaltamayan hastalarda da cerrahi yolla tedavi planlanmalıdır.

Prostat büyümesi nedeniyle böbrek işlevleri de olumsuz yönde etkilenen hastalar için de cerrahi tedavi seçeneği uygun olacaktır.

Yapılacak cerrahi seçimi, prostatın büyüklüğüne ve hastanın sağlık durumuna göre belirlenir. Prostat büyümesinin cerrahi tedavisinde birçok farklı tedavi tekniği bulunmakla birlikte, en sık uygulanan ve standart cerrahi tedavi şekli TUR-P’dir. Bu yöntemde; idrar yolundan endoskopik cihazlarla girilerek prostat dokusu çıkartılmak suretiyle prostat bezinin yaptığı tıkanıklık giderilir. 

Ameliyattan sonra birkaç gün içinde sondaları alınan hastalarını idrarını rahat yapar hale gelirler. Uygun olan hastalarda prostatın benzer yoldan girilerek lazerle tedavisi de mümkündür. Prostatı büyükçe (80-100 gramın üzerinde) olan hastalarda ise açık ameliyatla prostat bezinin çıkartılması daha uygun bir yaklaşımdır. Operasyondan sonra meninin boşaltımında sorunlar ve nadiren idrar yolunda darlık ortaya çıkabilir.

Prostat büyümesinin ameliyatla tedavisi sonrasında boşalma sorunu ortaya çıkabilmektedir. Meninin dışarıya değil de mesaneye kaçması olarak tanımlanan bu boşalma sorunu, açık prostatektomi ameliyatı sonrasında %80’e kadar, TUR-Prostatektomi ameliyatı sonrasında %65’e kadar oranda gelişebilmektedir.

Ancak, prostat büyümesi nedeniyle yapılan yukarıdaki ameliyatlara bağlı olarak sertleşme sorununun ortaya çıkması genellikle beklenen bir durum değildir. Bunun aksine, idrar şikayetlerinin ameliyatla düzeltilmiş olması, belli oranda hastaların cinsel fonksiyonuna olumlu katkıda bulunabilir.